Yazı İçeriği
Yer Fıstığı: Tarihçesi ve Dünyadaki Yeri Yer Fıstığının Besin Değerleri ve Bileşimi Yer Fıstığı Fonksiyonel Bir Gıda Mıdır? Yer Fıstığının Sağlık Üzerine Etkileri Yer Fıstığından Elde Edilen Besinler Yer Fıstığı AlerjisiYER FISTIĞI: TARİHÇESİ ve DÜNYADAKİ YERİ
Yer fıstığı veya Arachis hypogaea L., Güney Amerika’da keşfedilmiştir. 1700’lerde “öğütülmüş fındık” olarak adlandırılan yer fıstığı imkânı olmayan ailelerin temel besin kaynağı olarak kabul edildiğinden büyük popülerlik kazanmıştır. Sağlık üzerine olumlu etkileri ve toplumda sıkça tüketilmesiyle yer fıstığından elde edilen besinler ve yer fıstığına olan ilgi artmıştır.
Yer fıstığı makro ve mikro besin öğesi bakımından zengin bir besin kaynağıdır. Yağlar, proteinler ve karbonhidratlar sırasıyla yer fıstığının toplam %50, %26 ve %22'sini oluşturur.
Dünya’da yer fıstığı üretiminin %37,8’ini Çin, %15,6’sını Hindistan, %6,9’unu Nijerya karşılamaktadır. Türkiye’de ise yer fıstığının üretim payı %0.37’dir. Yer fıstığı, ülkemizde iklim koşulları açısından en uygun olan Akdeniz Bölge’sinde sıklıkla yetiştirilmektedir.
Yer fıstığı, dünya genelinde önemli sağlık sorunlarına yol açan aflatoksin bulaşımı açısından en riskli besin olarak değerlendirilmektedir. Çevre ve iklim koşulları, ortamın nemi ve sıcaklığı, yer fıstığının aflatoksin ile kirlenmesinde önemli rol aldığından yer fıstığının hasat zamanı, soldurma, kurutma ve depolama koşullarına dikkat edilmesi gerekir.
Yer fıstığı, kullanım alanlarına göre değerlendirildiğinde dünyada yağ üretiminde önemli bir hammaddedir, ancak ülkemizde yağ sanayisinde kullanımı pek tercih edilmemektedir. Son yıllarda yer fıstığının yer fıstığı ezmesi ve unlu mamullerde yerfıstığı unu olarak kullanımı yaygınlaşsa da kuruyemiş olarak daha sık tüketilmektedir.
YER FISTIĞININ BESİN DEĞERLERİ ve BİLEŞİMİ
Yer fıstığı, vitamin ve minerallerden zengin bir yağlı tohumdur. Yer fıstığı tohumunda yüksek oranda riboflavin, tiamin, nikotinik asit ve E vitamini bulunur. Yapılan çeşitli araştırmalara göre yer fıstığının resveratrol, fenolik asitler, flavanoidler bakımından zengin olduğu, koenzim Q10 ve arjinin içeriğinin de yüksek olduğu saptanmıştır.
Yer fıstığı, kolesterol içermemesi ve lif içeriği bakımından zengin olması nedeniyle iyi bir besin kaynağıdır. Yer fıstığı içerdiği çoklu doymamış yağ asitleri miktarının fazla, doymuş yağ asitleri miktarının ise düşük olması, birçok vitamin, mineral ve fenolik bileşiklerden zengin olması nedeniyle kardiyovasküler hastalıklar, Alzheimer, Parkinson gibi sinir hücresi kaybına neden olan hastalıklara karşı koruyucu ve çeşitli kanser türlerinin önlenmesinde yararlı bir besin olarak kabul edilmiştir.
YER FISTIĞI FONKSİYONEL BİR GIDA MIDIR?
Fonksiyonel gıda, insan sağlığı için yararlı bir veya birden çok bileşen içeren gıda olarak tanımlanır. Bu durumda “Yer fıstığı fonksiyonel bir gıda mıdır? “ sorusu hepimizin aklına gelecektir. Yer fıstığı, hastalıkların önlenmesi ve tedavisinde önemli rol oynayan birçok besin öğesi ve fitokimyasal bileşikleri içermesi nedeniyle fonksiyonel gıda olarak kabul edilir.
Yer fıstığı B vitaminleri, E vitamini, demir, çinko, potasyum ile antioksidan olan bazı mineralleri yüksek oranda içerir. Ayrıca yer fıstığında flavanoid ve fenolik asitler de yüksek oranda bulunmaktadır. Yer fıstığının bu bileşimi kronik hastalıkların gelişiminde rol alan serbest radikallerin yol açtığı oksidatif strese karşı koruyucu özellik göstermekte, inflamasyonu engelleyerek kanser, diyabet, kardiyovasküler hastalık, artrit gibi hastalıkları önleyici rol üstlenmektedir.
YER FISTIĞININ SAĞLIK ÜZERİNE ETKİLERİ
Yer fıstığının sağlık üzerine ne tür etkileri olduğu da toplum tarafından merak edilen bir konudur. Geçmiş yıllarda yüksek yağ oranı nedeniyle yer fıstığı tüketimi çok önerilmese de son yıllarda sağlık üzerine yararları etkileri ile öne çıkmıştır. Yer fıstığı zengin besin bileşimi sayesinde obezite, diyabet, kardiyovasküler hastalıklar gibi kronik hastalıkların önlenmesi ve tedavisinde etkilidir. Yağ bakımından yüksek olması ve toplam enerji alımını artırmamak için günlük yarım avuç/ 15 g veya 15 adetten fazla yer fıstığı tüketmemek gerekir. Yer fıstığının sağlık üzerine etkilerini aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz;
Yer Fıstığı ve Obezite: Yer fıstığının doymamış yağ asitleri, lif içeriğinin zengin olması, bitkisel protein, arjinin, antioksidan vitamin ve mineral besin ögeleri ile flavonoidler, fitosteroller gibi biyoaktif bileşenleri içermesi nedeniyle son yıllarda obezite üzerine olumlu etkilerinin olabileceği düşünülmektedir. Yer fıstığınıın besin ögeleri inflamasyonu azaltarak obezite kaynaklı birçok kronik hastalığın oluşum riskini azaltır; ancak çiğ yer fıstığının (100 g) ortalama enerji değeri 567 kaloridir. Bu nedenle tüketilirken günlük önerilen tüketim miktarını aşmamak gerekir.
Diyabet ve Yer Fıstığı: Yer fıstığının yağ asitleri, arjinin, fitosteroller, E ve B vitaminleri göz önünde bulundurulduğunda tokluk glikoz düzeylerini iyileştirir ve diyabete karşı koruyucu rol oynar.
Kardiyovasküler Hastalıklar ve Yer Fıstığı: Yer fıstığı kolesterol ve trans yağ içermez. Ayrıca yer fıstığı doymuş yağ asiti oranının düşük olması sebebiyle kardiyovasküler hastalıklara karşı koruyucu rol oynar. Yüksek kolesterol seviyesine sahip 44 kişi üzerinde yapılan bir araştırmada bir grup rutin beslenirken diğer grup ise günlük beslenmelerine ek günlük 76 g yer fıstığı tüketmiştir. Dört hafta sonunda yer fıstığı tüketen grubun LDL (kötü) kolesterol düzeylerinin diğer grubuna göre daha düşük, HDL (iyi) kolesterol düzeylerinin ise daha yüksek olduğu belirlenmiştir.
Bilişsel Hastalıklar ve Yer Fıstığı: Yağlı tohumlarda yüksek miktarda bulunan E vitamini ve diğer antioksidan bileşikler, başta hafıza olmak üzere beynin birçok işlevini olumlu etkilemektedir. Bu etkilerini genel olarak oksidatif stresi azaltarak ve inflamasyonu önleyerek gösterdiği düşünülmektedir. Çin’de 55 yaş ve üzeri bireylerde yapılan bir çalışmada ise günlük ≥10 g/gün yağlı tohum tüketen bireylerin bilişsel fonksiyonlarının %40 daha yüksek olduğu belirtilmiştir.
YER FISTIĞINDAN ELDE EDİLEN BESİNLER
Yer fıstığından elde edilen besinler oldukça çeşitlidir ve pek çok sağlık sorununa iyi gelir. Yer fıstığından elde edilen çeşitli besinleri aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz;
1. Yer Fıstığı Ezmesi: Sağlıklı yağlar, protein ve enerji kaynağıdır. Genellikle kahvaltılarda veya ara öğünlerde tercih edilir.
2. Yer Fıstığı Yağı: Yüksek dumanlanma noktasına sahiptir, bu nedenle kızartma ve yemeklerde kullanılabilir. Rafine edilmiş ya da soğuk sıkım olarak bulunabilir.
3. Yer Fıstığı Unu: glütensiz beslenmeye alternatif olarak kek, kurabiye, ekmek yapımında kullanılır.
4. Yer Fıstığı Sütü: Bitkisel süt alternatifidir, vegan bireyler tercih edebilir.
5. Yer Fıstığı Protein Tozu: Sporcular veya protein ihtiyacı olan bireyler tercih edebilir. Smoothie veya protein barlara eklenir.
YER FISTIĞI ALERJİSİ
Yer fıstığı, dünyada en sık alerjisi görülen besinlerden biridir. Bu nedenle sıklıkla tüketilse de alerjisi olan bir bireyin diyetinden tamamen çıkarmak gerekir. Bu durumda akıllara “Yer fıstığı alerjisi nasıl anlaşılabilir?” sorusu gelebilir.
Alerji, temelde zararsız olduğu düşünülen belirli besin veya maddelere karşı vücudun gösterdiği aşırı duyarlılıktır. Yer fıstığı alerjisinde belirtiler genellikle hemen ortaya çıkar. Nefes darlığı, mide bulantısı, kızarıklık, kurdeşen gibi şikayetler kendini gösterir. Yer fıstığı alerjisine sahip bir bireyin dışarıda satın alacağı paketli besinler veya yiyeceği yemekler konusunda dikkatli ve bilinçli olması gerekir. Eğer ciddi bir anafilaktik şok varsa mutlaka bir doktordan destek almak gerekir. .
KAYNAKLAR:
Dikmen, D. (2015). Sert kabuklu kuruyemişler ve sağlık üzerine etkileri. Beslenme ve Diyet Dergisi, 43(2), 174-182. Özalp, B. B., & Kürklü, N. S. (2020). Fonksiyonel bir gıda: Yer fıstığı ve sağlığa yararları. Akademik Gıda, 18(3), 323-330. Haidar, E., Lakkis, J., Karam, M., Koubaa, M., Louka, N., & Debs, E. (2023). Peanut allergenicity: an insight into its mitigation using thermomechanical processing. Foods, 12(6), 1253. Bonku, R., & Yu, J. (2020). Health aspects of peanuts as an outcome of its chemical composition. Food Science and Human Wellness, 9(1), 21- 30. Çiftçi, S., & Suna, G. Ü. L. E. N. (2022). Functional components of peanuts (Arachis Hypogaea L.) and health benefits: A review. Future foods, 5, 100140. Lee, A.N., Wright, C.G., Rachaputi, R.C.N. (2016). Peanuts: Bioactives and Allergens. DEStech Publications Inc, Pennsylvania, USA.